Ζούμε σε μια εποχή όπου η κοινωνική σχέση δηλώνεται πριν καν υπάρξει. Likes, follows, κοινές τοποθετήσεις και ψηφιακές ταυτίσεις δημιουργούν την αίσθηση μιας συνεχούς συνύπαρξης, μιας κοινότητας που «είναι εκεί». Όμως τί είδους σχέση είναι αυτή που δεν περνά ποτέ από την πράξη; Αν ο Μαρξ ανέλυε τη σύγχρονη ψηφιακή κοινωνικότητα, δεν θα έβλεπε απλώς ένα νέο μέσο επικοινωνίας, αλλά μια μορφή σχέσης που καθηλώνεται στο φαντασιακό και αποσπάται από την υλική ζωή. Δεν θα ρωτούσε αν είναι «αυθεντικές» με συναισθηματικούς όρους, αλλά αν συνιστούν πραγματικές κοινωνικές σχέσεις. Για τον Μαρξ, κοινωνική σχέση δεν είναι η αμοιβαία αναγνώριση στη συνείδηση, αλλά η πρακτική σύνδεση ανθρώπων μέσα σε υλικές συνθήκες ζωής. Η σχέση υπάρχει εκεί όπου υπάρχει κοινή δραστηριότητα, κοινός χρόνος, κόστος, ευθύνη και μετασχηματισμός της καθημερινότητας.
Στα social media κυριαρχεί μια αντίστροφη λογική. Η σχέση εμφανίζεται ως ήδη δεδομένη: «είμαστε μαζί», «ανήκουμε», «συμφωνούμε». Όμως αυτή η συνύπαρξη σπάνια περνά στο επίπεδο της πράξης. Δεν απαιτεί συνεργασία, δεν παράγει σταθερούς δεσμούς, δεν οργανώνει συλλογική ζωή. Από μαρξική σκοπιά, δεν πρόκειται για ολοκληρωμένες κοινωνικές σχέσεις, αλλά για αναπαραστάσεις σχέσεων – εικόνες κοινωνικότητας που δεν έχουν παραχθεί μέσα από υλική πρακτική.
Η κρίσιμη μαρξική θέση είναι ότι η κοινωνική σχέση δεν προηγείται της πράξης, αλλά γεννιέται μέσα σε αυτήν. Όταν η αίσθηση του «μαζί» δεν συνοδεύεται από κοινή δράση, παραμένει εύθραυστη, αναστρέψιμη και στιγμιαία. Μπορεί να ενταθεί συναισθηματικά, αλλά δεν σταθεροποιείται κοινωνικά. Η ψηφιακή εγγύτητα υποκαθιστά την πρακτική εγγύτητα, χωρίς να την αντικαθιστά πραγματικά.
Ταυτόχρονα, ο Μαρξ θα επισήμαινε ότι αυτές οι σχέσεις δεν είναι ουδέτερες. Διαμεσολαβούνται από πλατφόρμες που λειτουργούν με όρους αγοράς: προσοχή, δεδομένα, αλγοριθμική ορατότητα. Η κοινωνική σχέση γίνεται μετρήσιμη, ανταλλάξιμη και εμπορεύσιμη. Δεν οργανώνεται γύρω από κοινές ανάγκες, αλλά γύρω από δείκτες engagement. Έτσι, η κοινωνικότητα αποσπάται από τη ζωή και μετατρέπεται σε ξεχωριστό πεδίο κατανάλωσης.
Από αυτή τη σκοπιά, τα social media δεν καταργούν τη σχέση, αλλά την παγώνουν σε ένα προ-πρακτικό στάδιο. Παράγουν τη συνείδηση της σχέσης χωρίς την υλική της θεμελίωση. Για τον Μαρξ, αυτό συνιστά μορφή αποξένωσης: οι άνθρωποι βιώνουν την κοινωνικότητά τους όχι ως κάτι που πράττουν και μετασχηματίζουν, αλλά ως εικόνα του εαυτού τους μέσα στο βλέμμα των άλλων.
Φυσικά, η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία. Όταν οδηγεί σε συλλογική οργάνωση, κοινή δράση και αλλαγή υλικών συνθηκών, παύει να είναι φαντασιακή και μετατρέπεται σε πραγματική κοινωνική σχέση. Όταν όμως υποκαθιστά την πράξη, τότε λειτουργεί ως υποκατάστατο της κοινωνικής ζωής, όχι ως μορφή της.
Από μαρξική σκοπιά, λοιπόν, το πρόβλημα δεν είναι ότι «οι άνθρωποι δεν συνδέονται αρκετά», αλλά ότι η σύνδεση παρουσιάζεται ως ολοκληρωμένη ενώ δεν έχει παραχθεί στην πράξη. Και για τον Μαρξ, ό,τι δεν περνά από την πράξη, δεν μπορεί να υπάρξει ως σταθερή κοινωνική πραγματικότητα.
Δρ. Ειρήνη Παπανικολάου
Ψυχολόγος / Συστημική – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια